Vitaminler son yıllarda gücünü ve pazarını oldukça büyüttü. Eczane vitrinlerinden market raflarına, sosyal medya reklamlarından komşu tavsiyelerine kadar hayatımız vitamin mesajlarıyla dolu. “Bağışıklığı güçlendirir”, “enerji verir”, “ zinde hissettirir”, “saçı uzatır”...

Peki gerçekten ihtiyacımız var mı? Yoksa para mı harcıyoruz? Vücudumuzun ne kadar vitamine ihtiyacı var? Hangisini kimin alması lazım? Sağlıklı beslenen bir insanın vitamin takviyesi alması gerekiyor mu? Vitaminler hastalıkları önlüyor mu, yoksa bazılarını gereksiz yere mi kullanıyoruz?

Vitamin yazı dizisinde bu soruların peşine düşeceğiz.

İlk olarak kimsenin pek söylemediği bir şeyle başlayalım: Çoğu sağlıklı insan için vitamin takviyesi gereksizdir. Ama bu cümlenin hemen ardından gelen “ama”lar var; ve o “ama”lar hayat kurtarıyor. Haydi başlayalım!
İLK SORU: VİTAMİN ASLINDA NE İŞE YARAR?

Vitaminler, vücudun yeterli miktarda üretemediği, ama hücrelerin enerji üretmek, dokuları onarmak, sinir sistemini çalıştırmak ve kemikleri güçlendirmek için ihtiyaç duyduğu mikro besinlerdir. Asıl işleri, vücuttaki kimyasal makinenin çarklarını döndüren “yağlayıcı” olmaktır. Bir arabanın benzini yemek, motor yağı ise vitamindir. Direkt enerji vermezler; kalori içermezler. İki gruba ayrılırlar: Yağda çözünenler (A, D, E, K) vücutta depolanabilir ve fazlası zarar verebilir; suda çözünenler (C ve B grubu) ise depolanmaz, fazlası idrarla atılır, bu yüzden düzenli alınmaları gerekir. Ama buradaki kritik nokta şu: “Düzenli alınmaları gerekir” demek, “her gün hap yutun” demek değil. Dengeli beslenen birinde bu düzenlilik zaten sofradan gelir. Vitaminler az miktarda hayati, fazla miktarda ise yararsızdır, hatta bazen zararlıdır. İhtiyacımız miligram, hatta mikrogram düzeyinde. “Ne kadar çok, o kadar iyi” mantığı vitaminde geçerli değil.
PEKİ, GERÇEKTEN SADECE BESLENME YETERLİ OLUR MU?

Kısa cevap: Evet, çoğu insan için olur. Sağlık otoriteleri ve beslenme araştırmacıları, çeşitli ve dengeli beslenen bireylerin ihtiyaç duyduğu vitaminlerin neredeyse tamamını besinlerden karşılayabildiğini söylüyor.

Sebzeler, meyveler, yumurta, süt ürünleri, balık, et, baklagiller ve tam tahıllar yalnızca vitamin değil, aynı zamanda protein, mineral, lif ve başka yararlı maddeler de sağlar; bu da emilim ve kullanım açısından avantaj sağlar. Mesela bir portakal C vitamini içerirken aynı zamanda lif de sağlar. Bir avuç badem E vitaminiyle birlikte sağlıklı yağlar sunar. Bir tabak yeşil sebze ise farklı vitamin ve mineralleri bir arada barındırır. Sorun, bunu gerçekten yiyip yemediğimizde. Hazır besin ağırlıklı, sebze az, öğün atlayan bir beslenme düzeninde vücut için yeterli vitaminler alınamayabilir.

KİMLER VİTAMİN KULLANMALI?

İşte burada önemli bir ayrım yapmalıyız. Vitamin takviyeleri herkes için gerekli olmasa da bazı kişilerde eksikliklerin önlenmesi ve tedavisinde hayati önem taşıyabilir. Önemli olan vitaminleri alışkanlık hâline getirerek kullanmak değil, kimin hangi vitamine, ne zaman ve ne kadar ihtiyaç duyduğunu doğru belirlemektir. Örneğin D vitamini. Çünkü besinlerden yeterli miktarda alınması her zaman kolay değildir. Güneş ışığıyla sentezlenir, ama modern yaşam, kapalı ofisler, güneş kremi kullanımı ve kış aylarında yeterince sentezlenemeyebilir. Bu yüzden özellikle bebekler, küçük çocuklar, yeterince güneş görmeyen 60 yaş üstü yetişkinler ve kış aylarında yaşayanlar için D vitamini takviyesi önerilir. Özellikle anne sütüyle beslenen bebeklerde D vitamini takviyesi, kemik gelişimi ve raşitizmin önlenmesi açısından önemlidir.

Bir diğer istisna: Gebelik planlayan veya hamile kadınlar için folik asit. bebekte beyin ve omuriliğin gelişimiyle ilgili bazı ciddi doğumsal anomalilerin önlenmesine yardımcı olur. Vegan beslenenler için B12; çünkü B12 neredeyse sadece hayvansal gıdalarda bulunur. İleri yaştaki bireylerde B12 vitamininin besinlerden emilimi azalabilir. Mide veya bağırsak ameliyatı geçirenlerde, çölyak gibi emilim bozukluğu bulunanlarda ve proton pompa inhibitörleri ve şeker ilacı metformin gibi bazı ilaçları uzun süre kullananlarda da vitamin eksiklikleri gelişebilir. Ayrıca çok düşük kalorili diyetler veya tek yönlü beslenenlerde de aynı sorun olabilir ve çeşitli vitamin takviyeleri almaları gerekebilir.
FAZLA VİTAMİN DAHA FAZLA SAĞLIK DEMEK Mİ?

Vitaminlerle ilgili en tehlikeli yanlış inanışlardan biri de 'Nasıl olsa vitamin, fazlasının zararı olmaz' düşüncesidir. Oysa vitaminler de gereğinden fazla alındıklarında sorun yaratabilir.

Örneğin yüksek doz A vitamini karaciğere zarar verebilir ve gebelikte bebeğin gelişimini olumsuz etkileyebilir. Gereğinden fazla D vitamini alınması kandaki kalsiyum düzeyini yükselterek böbrekler ve diğer organlar üzerinde ciddi sorunlara neden olabilir. B6 vitamininin uzun süre yüksek dozda kullanılması ise ellerde ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma ve sinir hasarıyla sonuçlanabilir. Daha da ilginci, bazı vitaminlerin yüksek dozda kullanılmasının belirli gruplarda beklenenin tam tersine sonuçlar doğurabildiğini biliyoruz. Örneğin sigara içen kişilerde yüksek doz beta-karoten takviyesinin akciğer kanseri riskini artırdığı bilimsel çalışmalarda gösterilmiştir. Bu nedenle vitamin takviyelerini tamamen zararsız ürünler olarak görmek doğru değildir.

AMA KENDİMİ YORGUN HİSSEDİYORUM, KESİN VİTAMİN EKSİKLİĞİM VAR

Bu en yaygın yanılgı. Günümüzde yorgunluk, halsizlik, unutkanlık veya konsantrasyon güçlüğü yaşayan pek çok insanın aklına ilk gelen şey vitamin eksikliği oluyor.

Yorgunluğun onlarca nedeni olabilir: uyku kalitesi, stres, tiroid sorunları, demir eksikliği (ki bu bir vitamin değil mineraldir), hatta depresyon. Vitamin eksiklikleri de elbette yorgunluk nedenlerinden biridir. Özellikle B12 ve folat eksikliği kansızlığa ve halsizliğe yol açabilir. Ancak vitamin düzeyleri normal olan bir kişiye fazladan vitamin vermek, ona fazladan enerji kazandırmaz. Başka bir ifadeyle, vitaminler enerji içeceği veya uyarıcı ilaçlar gibi çalışmaz. Türkiye’de yapılan bir çalışma, üniversite öğrencilerinde takviye kullanımının yaygın olduğunu, ancak katılımcıların önemli bir kısmının bu ürünlerin “ilaç olmadığı” konusunda bile yeterli bilgiye sahip olmadığını gösteriyor. Yani “vitamin” kelimesi masumiyet algısı yaratıyor; oysa yüksek dozlar ciddi sorun çıkarabilir. Her yorgunluk vitamin eksikliği değildir. Vücudumuzun ihtiyacı olmayan vitaminleri almak yerine, yorgunluğumuzun gerçek nedenini bulmak çok daha değerlidir.

Rastgele ve bilinçsizce vitamin tableti almak, sağlıklı beslenmenin yerini tutmaz. Üstelik iyi beslenen, belirgin bir eksikliği bulunmayan sağlıklı yetişkinlerde rutin multivitamin kullanımının kalp hastalıklarını veya kanseri önlediğine ilişkin ikna edici kanıtlar bulunmuyor. Yani vitamin takviyesi kullanmak, otomatik olarak daha sağlıklı veya daha uzun yaşayacağımız anlamına gelmiyor. Unutmayalım, vitaminler mucize değil, ihtiyaçtır. Eksikliği hastalık yapabilir, fazlası ise bazen sağlığımızı tehdit edebilir. Bu nedenle vitamin kullanmadan önce kendimize sormamız gereken soru “Hangi vitamini almalıyım?” değil, “Gerçekten vitamin almaya ihtiyacım var mı?” olmalı.

Vitamin dosyasını açtık. Haftaya devam edeceğiz…