25 yıl sınıf öğretmenliği yaptığım dönemde temel dilbilgisi kurallarını öğretirken, en çok sinirlendiğim sözcük “ancak” olurdu. Çünkü çocuğa zar zor kuralı öğretirdim ama peşinden “ancak” diyerek kurala uymayanları yani istisnaları vermek durumunda kalırdım. Çünkü her kuralın mutlaka ANCAKları olurdu ve bu da çocuğun kafasını karıştırırdı.

Örnek mi istersiniz; hemen birkaç tane vereyim:

1. Büyük Ünlü Uyumu’na göre Türkçe bir sözcükte, ilk hecedeki ünlü kalın(a,ı,o,u) ise, sonraki hecelerdekiler de kalın olur. Örnek: adam, oyuk, ışık, uzun gibi. İlk hecedeki ince(e,i,ö,ü) ise diğer hecedekiler de ince olur. Örnek: ekin, iğne, ölüm, üzengi gibi. ANCAK; anne, elma, şişman, vb. Türkçe kelimelerde bu kural aranmaz. ANCAK; hanımeli, bilgisayar, açıkgöz, vb. birleşik sözcüklerde bu kural aranmaz. ANCAK;…

2. Bir cümlede özne başta, yüklem sonda bulunur. Ali eve gel, Kar, yolları kapattı, vb. ANCAK; devrik cümlelerde bu kural aranmaz. (Soru: Öyleyse, aranmayan kural niçin konulur?) Örnek: Çıkar ağzından şu baklayı, Babam söyledi geleceğinizi, vb.

Dilbilgisi dersinin biraz ağır kaçtığının farkındayım ama söylemek istediğimi iyi anlatabilmem için bunu yapmak zorundaydım. Hem bilginin kötüsü olmaz değil mi!

Gelelim eskilerin söyleyip dilimize yerleştirdikleri ve almamız gereken derslerle dolu atasözlerimize. Aynı çelişkili durumlar ve hatta yanlış kullanımlar atasözlerimiz için de geçerli. Hangisine inanacağınızı şaşırıyorsunuz. Çünkü birinin söylediğini öbürü yalanlıyor.

Haydi şimdi de buna örnekler verelim:

· İyi insan lafın üstüne gelir. / İti an çomağı hazırla.

· Hak deyince akan sular durur. / Hak değirmende olur.

· Damlaya damlaya göl olur. / Taşıma suyla değirmen dönmez.

· Öfke baldan tatlıdır. / Öfke zehirden acıdır.

· Öfke baldan tatlıdır. / Öfke ile kalkan zararla oturur.

· Bir elin nesi var, iki elin sesi var. / Nerde çokluk, orda bokluk.

· Fazla mal göz çıkarmaz. / Azıcık aşım ağrısız başım.

· Söz gümüşse, sükût altındır. / Sükût, ikrardan (kabullenmek) sayılır.

· Harama uçkur çözülmez. / Güzele bakmak sevaptır.

· İki gönül bir olunca, samanlık seyran olur. / İki çıplak bir hamama yakışır.

· Eşeğe altın semer vursan da eşek yine eşektir. / Ye kürküm ye.

· Eğri otur, doğru söyle. / Doğru söyleyeni dokuz köyden kovarlar.

· Düşenin dostu olmaz. / Dost kara günde belli olur.

· Erken kalkan yol alır. / Acele işe şeytan karışır.

· Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır. / Lafla peynir gemisi yürümez.

· Gün ola harman ola. / Perşembenin gelişi çarşambadan bellidir.

· Ya olduğun gibi görün, ya göründüğün gibi ol. / Hocanın dediğini yap, yaptığını yapma.

· İyilik yap, denize at. / Merhametten maraz doğar.

· Yüzü güzel olanın huyu da güzel olur. / Yüzü güzel olanı değil, huyu güzel olanı sev.

· Zorla güzellik olmaz. / Zora dağlar dayanmaz.

· Fazla mal göz çıkarmaz. / Azı karar, çoğu zarar.

· İnsan kıymetini insan bilir. / İnsanoğlu çiğ süt emmiş.

· Eski dost düşman olmaz. / Güvenme dostuna saman doldurur postuna.

· Harama el uzatılmaz. / Üzümü ye bağını sorma.

YANLIŞ BİLİNEN ATASÖZLERİ

Bir de, aslında çok doğru mesajlar veren ancak söyleniş olarak dilimize yanlış yerleşmiş olanlar var. Şimdi de bunlar bir göz atalım:

· “Azimle sıçan duvarı deler” değil, “Azimli sıçan (fare) duvarı deler”.

· “Eşek hoşaftan ne anlar” değil, “Eşek hoş laftan ne anlar”.

· “Aptala malum olurmuş” değil, “Abdala malum olurmuş”. (Aptal: Alık, Abdal: Derviş)

· “Kısa kes Aydın havası olsun” değil, “Kısa kes Aydın “abası (haba) olsun” (aba: Kısa ceket, cepken).

· “Su uyur, düşman uyumaz” değil, “Sü uyur düşman uyumaz” (Sü: Asker).

· “Elinin körü” değil, “Ölünün kürü”. (kür: Mezar, gömüt.)

· “Ziyaretin kısası makbuldür” değil, “Ziyaretin kısas’ı makbuldür” (kısas: Karşılıklı olan).

DÜŞÜNEN SÖZLER:

• Ey Türk! Türk dilinin yeni, yetersiz olduğuna sakın inanma. Türk dilinin, klasik dilin bütün özelliklerini taşıyan olgun ve eşsiz bir dil olduğunu bil. İ. H. BALTACIOĞLU

• Gerçek aydın yabancı dil bilmese de olur, çok kitap okumasına da ihtiyaç yok. Yeter ki, ana dilini gerçekten bilsin. C. MERİÇ