Türk edebiyatının kökleri, tıpkı Anadolu’nun sert toprakları gibi çileyle, mahpuslukla ve büyük direnişlerle sulanmıştır.
Bazı hayatlar vardır; bir ömre sığmaz, kök salar, dallanır ve asırlık çınarlar gibi nesillere gölge olur.
Yazgının cilvesine bakın ki; 1946 yılının dondurucu ekim ayında, yollarını Çorum’un buz tutmuş kışlalarında ve cezaevinde kesiştiren o büyük çınarlardan biri, mahpus damlarında şiiri bırakıp romana koşan, halkın ve yoksulun soluğunu kâğıda döken Orhan Kemal’dir. Diğeri ise o yıllarda Çorum Cezaevi’nde yatan Türk romanının usta kalemi Kemal Tahir’dir.
Mehmet Raşit Öğütçü olarak başlayıp "Orhan Kemal" adıyla ölümsüzleşen bu büyük yazarın hayatı, sürgünlerle, fabrikalardaki ağır işçilikle ve 1939’da yediği hapis cezasıyla örülmüştür.
Asıl adı İsmail Kemalettin Demir olan Kemal Tahir ise 1938'de Donanma Komutanlığı Askerî Mahkemesi'nde görülen davada yargılanarak 15 yıl ağır hapis cezasına çarptırılır. Uzun yıllar cezaevlerinde kalır. Çorum Cezaevi de onun mahkûmiyet yıllarının geçtiği yerlerden biridir. İşte bu iki yazarın yolları, 1946 yılında Çorum'da kesişir.
ÇORUM’DA BİR ASKER, BİR MAHKÛM VE EDEBİYAT SOHBETLERİ
Orhan Kemal, 1945 yazında Kilis'te kalan askerlik görevini yaparken, 1946 yılında askerlik işlemlerini tamamlamak üzere Çorum'a gönderilir.
Çorum'da bulunduğu günlerde Kemal Tahir'i ziyaret eder. Bu ziyaret sıradan bir arkadaş ziyareti değildir. İki yazarın edebiyat üzerine konuştuğu, özellikle hikâye tekniğini tartıştığı bir buluşmadır. Orhan Kemal'in günlükleri, bu karşılaşmanın en önemli tanığıdır.
Orhan Kemal, Yazmak Doludizgin-Günlükler ve Şiirler kitabında yer alan o meşhur günlüklerinde, 15 Ekim 1946 tarihinde sabaha karşı saat üçlerde kırık camlı pencerelerden giren ayazda nasıl üşüdüğünü yazar. Çorum’da gecelerin buz kestiğini, koğuşun ortasında bitlerle boğuşurken, etrafındakilerin meraklı bakışları altında sükûnetle hürriyetine kavuşacağı günü beklediğini söyler.
16-17 Ekim gecesi ise beklediği müjde gelir: "Terhis emrim gelmiş." Sevinci o kadar büyüktür ki, bu haberi veren arkadaşının yanaklarını öper. Kendini kuş kadar hafif, hatta uçuyor gibi hissettiğini yazar.
Ama bu bekleyiş boş bir bekleyiş değildir; o günlerde Çorum’da, aynı toprağın cezaevinde yatan bir başka edebiyatçı vardır: Kemal Tahir.
19 Ekim 1946 tarihli günlüğünde Kemal Tahir'e yaptığı ziyaretten söz eder: "Dün Kemal Tahir'e uğradım. Edebiyat ve başlıca, hikâye tekniği üzerinde konuştuk. Gitmeden evvel vedaya tekrar gideceğim."
İşte bu birkaç cümle, Çorum'un edebiyat tarihi açısından ne kadar değerli bir belgeye dönüştüğünü gösterir.
Üstelik Bursa Cezaevi’nde Nazım Hikmet’in yönlendirmesiyle şiiri bırakıp romana adım atan Orhan Kemal’in günlüklerinde, Çorum’da Kemal Tahir’e gönderilecek kitaplarla ilgili notlar da yer alır.
“Sağırdere” romanının tamamının temin edilip Kemal Tahir'e gönderilmesine ilişkin kayıt, bu edebiyat ilişkisinin yalnızca sohbetten ibaret olmadığını da gösterir.
ORHAN KEMAL’İN GÖZÜYLE ÇORUM
Orhan Kemal'in Çorum günlüklerini değerli kılan bir başka unsur da şehrin insanlarına ilişkin gözlemleridir.
20 Ekim 1946 tarihli günlüğünde, dönemin Halkevi binasının penceresinde sergilenen köylü kadın ve erkek mankenlerinden söz eder. Mankenlere bakan gerçek bir köylü kadınla arasında geçen konuşmayı bütün doğallığıyla aktarır.
Çamurlu çarıkları, nasırlı elleri, soğuktan çatlamış dudaklarıyla Anadolu'nun emekçi kadınlarından biridir karşısındaki.
Mankenleri görünce şaşkınlıkla sorar:
"Canlı mı ki?"
Göz göze geldik, utandı. Ağzını örten bezi az daha kaldırdı.
"Cansız," dedim.
Derhal pervasızlaştı ve sormaya başladı:
"Gözlere bak hele, anan ulan güzel mi, canlı melek mi ki?"
"Canlı melek."
"Hangi köyde ölmüş ula?"
"Bilmem."
"Allah mı taş etmiş ki?"
"Allah taş etmiş."
"Bele bak gız. İpince tüyler."
"Fena mı?"
Utandı, gözlerini bakışımdan kaçırırken, "Ben e, e..." dedi. Sonra öteki mankene, erkeğe geçti:
"Buyyuma hele buyyuma," dedi. "Tövbe. Bunu da mı Allah taş etmiş?"
"Bunu da Allah taş etmiş."
Sonra ona mankenleri anlattım.
"Ya elleri var," dedi.
"Elleri de yapma," dedim. "Mumdan."
Köylü kadına sordum.
"Hangi köydensin?"
"Yukarı Alıcık'tan."
Ne (...) süzdü. Bu süzüşünde cins aykırılığın verdiği utangaçlık yoktu. Ta ki, "Beğendin mi?" diye sordum.
Derhal sakındı ve ağzını örten bezi çekerek yerinden uzaklaştı ve adeta tepeye kaçmaya başladı.
O yoksulluk, o coğrafyanın iniltisi, yazarın defterine süzülür. Birkaç gün sonra, 22 Ekim 1946’da terhis kağıdını alarak, eşyalarını teslim edip ufacık çantasıyla yollara düşer.
Önce Çorum hamamına gider. Hamamda çalan bir plakla gözyaşlarına boğulur: "Yüz yaşında bir yar sevsem on üçünde kız olur..." Ve nihayet o dört başı mamur hürriyetine kavuşur, Adana’ya, ardından da Türk edebiyatının kalbinin atacağı İstanbul’a doğru yola çıkar.
Orhan Kemal'in Çorum'da tuttuğu günlükler, Kemal Tahir'le yaptığı edebiyat sohbetleri, şehrin insanlarına ilişkin gözlemleri... Bunlar yalnızca iki yazarın kişisel hatıraları değil, aynı zamanda Çorum'un kültür tarihinin de önemli parçalarıdır. Çünkü bazı şehirler yalnızca yetiştirdikleri insanlarla değil, ağırladıkları büyük isimlerle de tarihe geçer.
Kaynakça:
Kemal, O. (2007). Yazmak Doludizgin: Günlükler ve Şiirler (I. Öğütçü, Yay. Haz.). Everest Yayınları.
