Cezaevlerinden zaman zaman mektuplar alıyorum. Mektubu yazanların kimisi hükümlü, kimisi tutuklu… Kimi yaşadıklarını, kimi ailesini, kimi de adalete ilişkin düşüncelerini anlatıyor.
Ben, cezaevinden bana ulaşan hiçbir mektubu ilke olarak yanıtsız bırakmıyorum. Çünkü mektubun öteki ucunda, her şeyden önce bir insan vardır.
Çorum Kapalı L Tipi Cezaevi'nden Uğur Seldüz de bana iki sayfalık bir mektup gönderdi. Mektubunda kendi yaşadıklarını anlatırken, aslında hepimizin düşünmesi gereken daha büyük bir soruyu gündeme getiriyor:
Cezaevinin duvarları nerede biter, adaletin sınırları nerede başlar?
Mektupta ileri sürülen bütün iddiaların doğru olup olmadığını elbette bilemem. Bir dosyayı görmeden, mahkeme kararını bilmeden hiç kimse hakkında suçlu ya da suçsuz hükmü veremem. Bunun kararını mahkemeler verir. Fakat bir insanın “Beni dinleyin” demesi karşısında kulaklarımızı kapatmayı, insanlık ideallerime aykırı buluyorum.
Zira hukuk devleti biraz da burada başlar. Bir insan suç işlemiş olabilir. Mahkemece hüküm giymiş de olabilir. İşlediği suç ağır olabilir. Bunların hepsi hukukun öngördüğü sonuçları doğurur. Fakat ceza, insan olma hakkının ortadan kaldırılması değildir.
Devlet bir insanın özgürlüğünü kısıtlayabilir; fakat onu insanlık ideallerinin dışına itemez. Cezaevinin duvarları insanın özgürlüğünü sınırlar, adaletin sınırlarını değil. Cezaevindeki insanın da insan onuru, sağlık, savunma, ailesiyle görüşme ve hukuk önünde hakkını arama hakkı vardır. Zira devletin büyüklüğü, elindeki gücün büyüklüğüyle değil, o gücü hukukla sınırlayabilmesiyle ölçülür.
Bugün cezaevlerimizin durumuna baktığımızda bir başka gerçekle karşılaşıyoruz. Aşırı doluluk. Cezaevleri yalnızca duvar, demir kapı ve koğuşlardan ibaret değildir. İçeride insan vardır. Cezaevlerindeki aşırı yoğunluk, sağlık, beslenme, temizlik, eğitim, aile ilişkileri ve güvenlik gibi birçok alanı doğrudan etkileyebilir.
Daha önemlisi, cezaevinin amacı yalnızca insanı toplumdan uzaklaştırmak değildir. Onu yeniden topluma kazandırmak da ceza adaletinin ereği olmalıdır. Bir insan cezaevine girdiğinde nasıl bir insansa, cezasını tamamladığında da aynı öfke, aynı umutsuzluk ve aynı toplumsal kopuşla çıkıyorsa, sistem görevlerinden birini yerine getirememiş demektir.
İnfaz düzenlemeleri ve af tartışmaları da bu nedenle önemlidir. Her suç aynı değildir. Her hükümlünün hukuki durumu da aynı değildir. Bu nedenle “herkese aynı af” anlayışı adalet değildir. Ancak benzer durumda bulunan insanlar arasında farklı hukuk uygulanması da adalet duygusunu zedeler.
Bir infaz düzenlemesi yapılacaksa ölçüsü açık olmalı, kişiye veya gruba göre değil, hukuki koşullara göre uygulanmalıdır. Zira hukuk devletinde önemli olan yalnızca kanunun varlığı değil, kanunun herkese eşit uygulanmasıdır.
Başka bir konu ise pişmanlıktır. Bir insan yaptığı yanlışı kabul ediyor, pişmanlığını samimi biçimde ortaya koyuyor, mağdurun zararını gidermeye çalışıyor ve bir daha suç işlememek için değişme iradesi gösteriyorsa hukuk sistemi bunu görmezden gelmemelidir. Bu, “Pişmanım diyen herkes serbest bırakılsın” demek değildir. Pişmanlık, suçun üzerini örten bir mazeret değildir.
Fakat insanın değişebileceğini kabul etmek de uygarlığın gereğidir. Ceza adaletinin amacı yalnızca intikam olsaydı adına adalet demezdik. Çağdaş hukuk, suç işleyeni cezalandırırken onu yeniden topluma kazandırmayı da amaçlar. Bir insan hapse girdiğinde yalnızca kendisi etkilenmez. Eşi bekler. Çocukları bekler. Anne-babası bekler. Ailesi ekonomik ve psikolojik yük taşır.
Suçun cezası kişiseldir, ailesine miras kalmamalıdır.
Elbette mağdurun hakkı ve acısı unutulmadan, hükümlünün ailesini de ikinci kez cezalandırmayan bir infaz anlayışı gerekir. Uğur Seldüz'ün mektubunu okurken aklımdan geçen temel düşünce şudur: Karşımızda yalnızca bir mahkûm yoktur. Karşımızda, yanlış yapmış olabilecek bir insan vardır. Belki suçludur, belki kendisine haksızlık yapıldığını düşünmektedir. Bunun kararını hukuk verecektir.
Fakat insan olduğunu unutmamak bizim görevimizdir. Çünkü uygarlık, yalnızca iyi insanlara nasıl davrandığımızla değil, en zor durumdaki insanlara nasıl davrandığımızla ölçülür. Cezaevinin duvarları insanı toplumdan geçici olarak ayırabilir. Ama o duvarlar insan onuru ile adalet arasına çekilemez.
Adalet, sevdiğimiz insana adalet uygulamak değildir. Asıl konu, suçladığımız, hatta suçlu bulduğumuz insana karşı da adaletten ayrılmamaktır. Asıl hukuk devleti budur. Cezaevlerinden gelen her mektup bize belki de aynı soruyu soruyor. “Siz benim suçuma bakarken, insan olduğumu da görebiliyor musunuz?”
Bu soruya vereceğimiz yanıt, biraz da nasıl bir toplum ve nasıl bir devlet olmak istediğimizin yanıtıdır.
