Yağmur sonu toprak kokuyordu, serinlik ve sessizlik bitki dükkânı. İnsan kulağının işitemediği frekanslar içinde nasıl yürüyüp de gidiyorsak aynı şey kokular için de geçerliydi; burnumuzun algılayamadığı kokularla konuşuyordu bitkilerin dünyası.
Bize hâlâ gizemli gelen bu gezegende her frekansı işitemeden, her kokuyu duyamadan gelip göçüyorduk işte. Ya bakıp da göremediğimiz varsıllığı dünyanın? Dikkat buyurunuz lütfen, “dünyanın” dedim, dünyamızın değil. O bizim değildi ki bizler onda yaşayan bir canlı türüydük sadece. Hepsi bu. Gerisi hiç işte.
Örneğin ağaçlarla, dere ve ırmakların yaşam alanlarına tecavüz eden insana doğa kendi diliyle, beden diliyle hemen cevap veriyordu. Bu cevapları duymazdan gelen insan, doğal afet diyerek geçiştirmeye çalışırken olanları bir fotoğraf karesine sığdırmanın peşindeydi, ya da kısa bir video kaydının. Hâlbuki doğanın sessizliği bastırılmış bir bellektir. Susku, insan kulağının işitebildiği bir frekans olduğunda, çokluk iş işten geçmektedir.
Kadrajı göğe kaydırırsak ipek saten mavi bir eldiven takan göğün bir fırtınayla, sağanak yağmuru saklaması. O yağmurun ise dere yatağına yapılmış evlerle dolu bir bölgede evlerin giriş katlarını basması. Yağmur kendi yolunu ezbere bilir çünkü.
Ortaokuldan beri gazete okuru olduğumdan İstanbul’da ne zaman yoğun bir yağmur olsa Alibeyköy’ü sel bastığını okurdum. Bu haber hemen her yoğun yağmurda okunduğu için de aklımda kalıyordu ister istemez. Bir de Aksaray semtini Edirnekapı’ya bağlayan Vatan Caddesi vardı sel basan. Bu caddenin adı Bedrettin Dalan’ın Belediye Başkanlığı döneminde Adnan Menderes Bulvarı olarak değiştirilse de halkın da doğaya benzeyen belleği ona hep Vatan Caddesi dedi. Merak ettiğim şey Vatan Caddesi’nin hemen yanındaki bostanlardı bir de. Suyu nereden alırlardı acaba?
Biz dönelim Alibeyköy’üne… Zamanın behrinde (gençler çok zaman önce diye okusunlar. Bir kelimenin daha izi kalır belki belleklerinde diye yazdım, malumatfuruşluk olsun diye değil.) bir dere varmış İstanbul’da Alibeyköy deresi ve Haliç’e dökülürmüş. Sen gel dere yatağına ev yap, yapılmasına göz yum. İstanbul’da son yaşanan sel de adı geçen yerler arasındaydı Alibeyköy’ün.
Ya sel basan Vatan Caddesi Lykos Deresi'nin (Osmanlı ve günümüzdeki adıyla Bayrampaşa Deresi veya Yenibahçe Deresi) güzergâhı üzerindedir.
Bu dere Tarihi Yarımada'nın sur içinden geçen tek akarsuyudur.
Bayrampaşa ve Sulukule üzerinden sur içine girer, bugün Vatan Caddesi'nin uzandığı vadi boyunca akarak Aksaray üzerinden Yenikapı'da (Langa) Marmara Denizi'ne dökülürmüş.
Bizans döneminde döküldüğü yerde ünlü Theodosius Limanı varmış, İstanbul'un fethi sırasında, surların altından geçtiği Sulukule bölgesi en zayıf halka olduğu için kuşatmanın en çetin çarpışmaları bu dere yatağında gerçekleşmiştir.
1950'li yılların sonunda (Adnan Menderes'in imar hareketleri döneminde) üzeri kapatılmış, kurutulmuş ve yatağına Vatan Caddesi yapılmıştır. Daha sonra ise M1 metro hattı inşa edilmiş olup günümüzde tamamen yer altındaki kapalı kanallara alınmış durumdadır.
Bütün bu durumlardan yağmurun haberdar olması ise tarih boyunca görülmemiştir. İşte size bir tarih gezintisi.
“Neredeyse 500 yıl geçti, yine aynı tehlike: Kanuni selde nasıl ölümden döndü?” 16 Ekim 2026 tarihli OdaTV haberi… (Sinem Hançerigüzel)
İstanbul'da sel bölgelerinin isimlerine dikkat ettiniz mi? Dere yatağı betonlaştırıldı, 'kurudu' denilerek yapılaştırılmış yani imara açılmıştır. Ancak su yine akmış, yolunu bulmuştur. Peki tarih ne diyor? Neredeyse 500 yıl önce, Kanuni Sultan Süleyman selde nasıl ölümden döndü? Çağlayan Kasrı neden 1 metre yükseltilmiştir?
İstanbul'da sağanak yağış, 1942 yılından bu yana en yoğun yağışını almış, 84 yılın en büyük yağışı yaşanırken, metrekareye 261 kilogram yağış düşmüştür.
Sel en çok Avrupa yakasında etkili olur. Kemerburgaz, Arnavutköy, Çatalca hattının, Haliç'e Küçükçekmece Gölü'ne döküldüğü ve doğal akış bölgeleri olduğu bilinmektedir. Diğer yandan Avrupa yakasındaki aşırı yapılaşma ve betonlaşmanın yüksek olması da sel felaketinde etkili olmuştur.
Dere kenarında yapılaşma sınırının 100 metreden 10 metreye çekilmesinden, "kurudu" diye düşünülerek eski dere yataklarının yapılaşmaya açılmasına, derelerin "ıslah" edilerek betonarme yapılarla çevrelenmesinden derelerin oluşturduğu vadilerde yapılaşma izni verilmesine kadar pek çok etken bulunmaktadır.
KANUNİ SULTAN SÜLEYMAN
SELDE NASIL ÖLÜMDEN DÖNDÜ
Bölgedeki derelerin neredeyse 500 yıl önce de taştığına dair kayıtlar vardır. 500 yıl sonra bile sellerin yaşanması ise düşündürücüdür. İRAP İstanbul İl Afet Risk Azaltma Planı, İstanbul'da en ölümcül sellerden birinin 1562'de yaşandığını aktarmaktadır. Eylül ayı sonu fırtına ile birlikte şiddetli bir yağmur yağmış, Halkalı Deresi'nden bir sel gelerek önüne kattığı insan ve hayvanların ölümüne yol açmıştır.
KANUNİ'Yİ SIRTINA
ALIP ÜST KATA ÇIKARDI
19-20 Eylül 1563'de ise Kanuni Sultan Süleyman Florya'da avdayken bir borana yakalanır. Yeşilköy ve Bakırköy-Makriköy ile Halkalı Deresi civarında, İstanbul tarihinde ender görülen yağmurlardan biri yağmış, Halkalı Deresi taşmıştır. Kâğıthane ise derenin getirdiği ağaçlar ve çamur nedeniyle tamamen sular altında kalmıştır. Silivri, Büyükçekmece, Küçükçekmece ve Haramidere'deki köprüler de hasar görmüştür.
Padişahın bulunduğu yerle birlikte Kâğıthane, Eyüp Sultan sel suları altında kalmıştır. Sel, Kanuni Sultan Süleyman ve beraberindekilerin sığındıkları İskender Çelebi Sarayı’nı temelinden yıkacak şiddete ulaşmıştır. Sultanı, beraberindeki ağalardan biri sırtına alıp üst kata çıkararak kurtarmıştır.
KAĞITHANE DERESİ:
DERE YATAĞI DEĞİŞTİRİLDİ,
ÜNİVERSİTE VE KONUT YAPILDI
Kâğıthane'de sağanak nedeniyle taşan derenin suları, tarihi Sadabad Camii ile çevresindeki yapıları basar. Kâğıthane, Sarıyer ve Eyüp Sultan'ı birbirine bağlayan Cendere Caddesinde su baskınları yaşanır. Fabrikaların bulunduğu bölgede iş yerlerinde vatandaşlar mahsur kalırlar.
Cendere Vadisi'nin bulunduğu bölgede Kâğıthane Deresi, ıslah edilerek beton kanala alınır. Derenin dibine lüks konut siteleri, oteller ve AVM'ler yapıldı. Suriçi'nin Sesleri isimli sosyal medya hesabı, Kâğıthane sınırında dere yatağının değiştirildiğine dikkat çekmektedir.
ESKİDEN BOSTANDI:
ŞİMDİ VİYADÜKTEN BAKILIYOR
Dere yatağının değiştirilmesiyle yok olan son İstanbul bostanlarından biri de geçmiş karelerde yer alıyor. Şu an aynı alana ise ancak viyadükten bakılabiliyor. (Şükrü Aslan, Besime Şen, Hatice Kurtuluş'un hazırladığı "Sözlü Tarih Görüşmeleriyle Kağıthane" kitabından, 2011)
Eskiden bostan olan bu noktanın bir tarafına Atlas Üniversitesi, diğer tarafına Kordon İstanbul gibi yapıların yapıldığını belirtiyor.
(SÜRECEK)